Περί απάτης

 Μάιος 12, 2014

 

Απατεώνας είναι αυτός που εξαπατά, ο πλάνος, ο πανούργος. Κατά τον Πλάτωνα και τον Ξενοφώντα, ο αγύρτης, ο δόλιος⁽¹⁾. Σε νομικό επίπε­δο, απάτη είναι η ανθρώπινη συμπεριφορά κατά την οποία κάποιος παραπλανά τον συ­νάνθρωπό του με σκοπό ο ίδιος ή άλλος να αποκομίσει παράνομο περιουσιακό όφελος, βλάπτοντας την περιουσία του εξαπατημένου. Για τη θεμελίωση, δηλαδή, του εγκλή­ματος της απάτης απαιτείται:

-Σκοπός του δράστη να αποκομίσει ο ίδιος ή τρίτος παράνομο όφελος.

-Αυτό να γίνει με την εν γνώσει παράσταση ψευδών γεγονότων ως αληθινών ή την αθέ­μιτη απόκρυψη των αληθινών, από την οποία να παραπλανήθηκε κάποιος και να προέβη σε πράξη, παράλειψη ή ανοχή.

-Βλάβη της περιουσίας του εξαπατημένου, που να βρίσκεται σε αιτιώδη σύνδεσμο με τις πα­ραπλανητικές ενέργειες του δράστη, σαν να λέμε να είναι αποτέλεσμα αυτής.⁽²⁾

Αυτή η όσο το δυνατόν ακριβέστερη περι­γραφή και οριοθέτηση της απάτης στο ε­πίπεδο του ποινικού δικαίου ιδρύει τo αξιό­ποινο και προκαλεί την αυτεπάγγελτη εισαγγελική δίωξη, με σκοπό τη δικαστική έρευνα και την πιθανή τιμωρία του δράστη.

Εκτός, όμως, της ποινικής απάτης, υπάρχει και η εξίσου ενδιαφέρουσα μορφή της πολι­τικής απάτης, συνηθέστερη μάλιστα της πρώ­της, πλέον πολύπλοκης και πολυδαίδαλης, αν ανατρέξει κανείς στα δεδομένα της ιστορίας της εξαπάτησης.

Θεωρούμε ότι παρέλκει να ορίσουμε την πολιτική απάτη. Τα στοιχεία που τη συγκρο­τούν είναι σχεδόν τα ίδια με την κοινή ποινι­κή απάτη και θα ήταν άσκοπη η επανάληψή τους. Επισημαίνουμε μόνο τούτο. Πρόκειται περί συμπεριφοράς που προσιδιάζει σε πο­λιτικούς και όχι σε κοινούς ανθρώπους, γιατί αυτοί και μόνο είναι σε θέση από την ιδιότη­τά τους να εξαπατήσουν τους συνανθρώπους τους. Θα περιοριστούμε μόνο να καταγρά­ψουμε, ενδεικτικά βεβαίως, τις ομοιότητες, αλ­λά και τις διαφορές ανάμεσα στα δύο αυτά αρνητικά «κατορθώματα» της ανθρώπινης δραστηριότητας:

Ας αρχίσουμε από τις ομοιότητες:

α) Τόσο ο πολιτικός όσο και ο κοινός απατε­ώνας, έχοντας πλήρη επίγνωση ότι εξαπατούν και γνωρίζοντας ότι ψεύδονται ή ότι αποκρύ­πτουν την αλήθεια, βλάπτουν τους συναν­θρώπους τους.

β) Αμφότεροι παριστάνουν ψευδή γεγονότα ως αληθινά.

γ) Αμφότεροι οι τύποι απατεώνων αντιμετω­πίζουν τους ανθρώπους ως θύματα.

δ) Τόσο ο πολιτικός όσο και ο κοινός απατε­ώνας αυτοανακηρύσσονται ευφυείς, ενώ στην πραγματικότητα είναι βλάκες, αφού η ιδιότη­τα του απατεώνα είναι σύμφυτη με εκείνη του βλακός. Εδώ θα πρέπει να μη γίνεται σύγχυ­ση ανάμεσα στον ευφυή και τον δόλιο. Υπο­στηρίζεται εσφαλμένα ότι ο απατεώνας είναι συ­νήθως ευφυής και το θύμα ανόητο. Το σφάλ­μα έγκειται στο ότι είναι άλλο πράγμα ο αφε­λής και άλλο ο βλάκας, γιατί ο πρώτος συνή­θως έχει τη θέση του αδυνάτου, ενώ ο δεύτε­ρος του ισχυρού. Την ορθή αυτή, κατά τη γνώ­μη μας, προσέγγιση πρώτος υποστήριξε ο Ευάγγελος Λεμπέσης στο μνημειώδες περί βλακείας πόνημά του. Θα ήταν εύκολο ένας α­πατεώνας να εξαπατήσει τον Αϊνστάιν ή τον Μπετόβεν. «Παρατηρείται», έλεγε, «το φαι­νόμενο, οι βλάκες να καταλαμβάνουν συνή­θως μεγάλες και περίοπτες θέσεις, όπως εκεί­νη του Προέδρου της Δημοκρατίας, του Πρω­θυπουργού ή του Προέδρου Προστασίας Εγκύων Μυγών, θέσεις τις οποίες κάθε αξιο­πρεπής άνθρωπος θα ηρνείτο να καταλάβει».⁽³⁾

ε) Αμφότεροι βλάπτουν τη ζωή, την ψυχή και το μέλλον των θυμάτων τους.

στ) Και οι δύο, ενώ ως επίχειρα (ως μισθό) της αντικοινωνικής συμπεριφοράς τους θα έπρεπε να έχουν την απαξίωση των συνανθρώ­πων τους, τη χλεύη και την ανάλογη τιμωρία, ο μεν πρώτος μπορεί να καταλάβει τη θέση εκ­προσώπου μεγάλης ιδιωτικής εταιρείας, ο δε δεύτερος μπορεί να μετατραπεί ακόμα και σε πρωθυπουργό.

Εκτός, όμως, από τις ομοιότητες, υπάρχουν και σαφείς διαφορές:

α) Ο κοινός απατεώνας εξαπατά τα θύματά του, χωρίς απαραίτητα να φιλοδοξεί να γίνει πολιτικός. Αντίθετα, ο πολιτικός απατεώνας έχει αυτοδίκαια και την ιδιότητα του κοινού απατεώνα.

β) Ο κοινός απατεώνας εξαπατά συνήθως πε­ριορισμένο αριθμό ανθρώπων. Αντίθετα, ο πολιτικός απατεώνας εξαπατά ή επιδιώκει να εξαπατήσει ακόμα κι έναν ολόκληρο λαό.

γ) Οι ενέργειες του κοινού απατεώνα έχουν ε­πίπτωση στη ζωή των θυμάτων του. Του πο­λιτικού συναδέλφου του, όμως, οι πράξεις α­ντανακλούν ακόμα και στην ίδια την ύπαρξη μιας ολόκληρης χώρας,

δ) Οι πράξεις του κοινού απατεώνα μπορεί να αντιμετωπιστούν ως αξιόποινες και να έ­χουν ποινικές κυρώσεις. Ομως οι πράξεις του πολιτικού συναδέλφου του είναι συνήθως ποινικώς αδιάφορες και δεν επισύρουν κατα­δίκες ή ποινές. Για κάθε, όμως, ενδεχόμενο υπάρχει και ο νόμος περί ευθύνης υπουργών και οι κατά καιρούς εν κρυπτώ ψηφιζόμενοι «νό­μοι ποινικής ασυλίας»,

ε) Οι μεθοδεύσεις του κοινού απατεώνα κάποιες φορές αντιμετωπίζονται ακόμα και με θυμηδία. Του πολιτικού, όμως, απατεώνα προκαλούν αηδία και μίσος,

στ) Τον κοινό απατεώνα τον ψάχνει ο εισαγ­γελέας και ο δικαστής για να τον κλείσουν στη φυλακή. Αντίθετα, τον πολιτικό συνάδελφό του είναι δυνατόν να τον τιμήσει με την πα­ρουσία του, ενδεχομένως σε κάποια δεξίω­ση, ακόμα και ο πρόεδρος ή ο εισαγγελέας του Αρείου Πάγου.

Αυτές τις λίγες γραμμές δεν θα ήταν ανώφελο να έχουμε στο νου μας οδεύοντας προς τις κάλπες την προσεχή Κυριακή 18 Μαΐου.

 

1. Liddell and Scott, επιτομή του Μεγ.Λεξικού της Ελλ. Γλώσσης.

2. Αθανάσιος Κονταξής, Ποιν.Kώδικας τόμ.Β’.

3. Ευάγγ. Λεμπέσης «Η τεράστια κοινωνική σημασία των βλακών εν τω συγχρόνω βίω».